Obrót uzbrojeniem na świecie to nie tylko kwestia militarna, ale również kluczowy element wpływający na politykę i gospodarkę, kształtujący relacje międzynarodowe. Raport SIPRI za lata 2020-2024 zawiera szczegółowe zestawienie dotyczące importu, eksportu oraz trendów w globalnym handlu bronią.
Analizowane dane
Na podstawie raportu Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) możemy przeanalizować aktualne tendencje w międzynarodowym handlu uzbrojeniem. Wśród monitorowanych kategorii znalazły się między innymi: bojowe samoloty i śmigłowce, okręty wojenne, czołgi, pojazdy taktyczne, artyleria oraz pociski ziemia-powietrze.
Dane zostały przedstawione w ujęciu pięcioletnim, obejmując okres 2020-2024.
Ewolucja trendów
Pierwszy okres badań nad transferami broni prowadzony przez SIPRI dotyczył lat 1980-1984. Od tego momentu wskaźnik trendu systematycznie spadał, choć zdarzały się pojedyncze lata z wyjątkami, aż do początków XXI wieku.
W latach 2000-2004 odnotowano rekordowo niski poziom międzynarodowych transferów uzbrojenia, po czym nastąpiła stabilizacja. W okresie 2015-2019 wskaźnik nieznacznie wzrósł względem lat 2010-2014, natomiast najnowsze dane pokazują niewielki spadek w porównaniu do poprzedniej wartości. Warto jednak podkreślić, że w 2022 roku – po inwazji Rosji na Ukrainę – osiągnięto najwyższy poziom wskaźnika w XXI wieku.
Najwięksi eksporterzy
Nie powinno być dla nikogo zaskoczeniem, że Stany Zjednoczone utrzymały swoją pozycję lidera w eksporcie broni, odpowiadając za około 43% światowego rynku. Dla porównania, w latach 2015-2019 ich udział wynosił 35%, co wskazuje na konsekwentny wzrost. Głównymi odbiorcami amerykańskiego uzbrojenia są Arabia Saudyjska (około 12%), Ukraina (~9,3%) oraz Japonia (~8,8%).
Na drugim miejscu, ku zaskoczeniu wielu, uplasowała się Francja, wyprzedzając Rosję. Niemal 30% francuskiego eksportu trafia do Indii, a około 10% do Kataru i Grecji. Mimo że całkowity udział Francji w światowym eksporcie wzrósł nieznacznie – z 8,6% (2015-2019) do około 9,6% – to przede wszystkim spadek eksportu Rosji pozwolił jej na zajęcie drugiej pozycji.
Eksport Federacji Rosyjskiej zmniejszył się drastycznie – z 21% w latach 2015-2019 do około 7,8% w najnowszym okresie, co oznacza spadek aż o 64%. Główne kierunki rosyjskiego eksportu to Indie, Chiny i Kazachstan, które odbierają ponad 65% rosyjskiego uzbrojenia.
Udział w rynku eksportowym
Polska obecnie zajmuje 13. pozycję w światowym rankingu eksporterów broni, odpowiadając za około 1% globalnego rynku. To istotny wzrost, ponieważ w poprzednim okresie udział naszego kraju wynosił mniej niż 0,05%, co oznacza wzrost o ponad 4000%. Głównym odbiorcą polskiego uzbrojenia jest Ukraina, na którą przypada aż 96% eksportu, podczas gdy do Szwecji trafia około 1,4%, a także ~0,9% – do Estonii.
Zestawiając eksport krajów należących do Unii Europejskiej, łącznie stanowią one około 30% globalnego rynku, przy czym największy udział mają Francja i Niemcy. Pozostałe kraje, czyli Włochy, Hiszpania, Turcja, Holandia, Polska, Szwecja, Norwegia i Czechy, stanowią drugą połowę tego udziału.
Dodatkowo, warto zauważyć, że 10 największych eksporterów broni – Stany Zjednoczone, Francja, Rosja, Chiny, Niemcy, Włochy, Wielka Brytania, Izrael, Hiszpania oraz Korea Południowa – odpowiada aż za 88% światowego eksportu uzbrojenia.
Najwięksi importerzy
Nie jest zaskoczeniem, że w latach 2020-2024 największym importerem uzbrojenia była Ukraina, która po rosyjskiej inwazji w 2022 roku znacząco zwiększyła swoje zapotrzebowanie na broń. W porównaniu do okresu 2015-2019 jej import wzrósł niemal o 10 000%, a do Ukrainy trafiło około 8,8% światowego eksportu uzbrojenia. Główne źródła dostaw to Stany Zjednoczone (45%), Niemcy (12%) oraz Polska (11%), co stanowi znaczący wynik dla naszego kraju, zwłaszcza biorąc pod uwagę możliwości finansowe USA i Niemiec.
Drugą pozycję na liście największych importerów zajęły Indie, choć w ich przypadku źródła dostaw są odmienne. Indie odpowiadają za około 8,3% globalnego importu broni, co oznacza spadek w stosunku do lat 2015-2019, kiedy ich udział wynosił 9,1%. Rosja nadal pozostaje kluczowym dostawcą dla Indii, odpowiadając za około 36% importowanego uzbrojenia, natomiast na drugim miejscu uplasowała się Francja z wynikiem 33%. Trzecim największym dostawcą dla Indii jest Izrael, który odpowiada za około 13% zakupów zbrojeniowych.
Na trzecim miejscu, z udziałem w globalnym imporcie na poziomie około 6,8%, znalazły się Katar oraz Arabia Saudyjska. Oba kraje są w dużej mierze uzależnione od dostaw z USA – Arabia Saudyjska aż w 74%, natomiast pozostała część importu pochodzi głównie z państw europejskich. W przypadku Kataru kluczowymi dostawcami, poza USA, są Włochy i Wielka Brytania, natomiast w przypadku Arabii Saudyjskiej – Hiszpania oraz Francja.
Warto również wspomnieć o Pakistanie, który zajmuje piątą pozycję na świecie pod względem importu uzbrojenia. Kraj ten odpowiada za około 4,6% globalnego importu broni, przy czym aż 81% jego dostaw pochodzi z Chin. Mniejszy, ale nadal istotny udział w dostawach do Pakistanu mają także Holandia i Turcja.
Udział w imporcie
Polska zajmuje 14. pozycję w globalnym rankingu importerów uzbrojenia, z udziałem na poziomie 2,4%. Oznacza to wzrost o ponad 500% w porównaniu z latami 2015-2019, kiedy to nasz kraj odpowiadał za jedynie 0,4% światowego importu broni. Głównym dostawcą uzbrojenia do Polski pozostają Stany Zjednoczone, które odpowiadają za 45% całego importu militarnego. Istotną rolę odgrywa również Korea Południowa, z której pochodzi 42% sprowadzanej do Polski broni. Trzecim największym dostawcą jest Włochy, odpowiadające za 3,5% importu.
Warto zaznaczyć, że Polska jest obecnie największym importerem broni w Unii Europejskiej (trzecia pozycja w Europie, po Ukrainie i Wielkiej Brytanii). Oprócz Polski, wśród krajów europejskich z udziałem w globalnym imporcie na poziomie 1-2% znajdują się Holandia, Norwegia, Grecja, Turcja i Włochy. Natomiast w pierwszej czterdziestce największych importerów, choć z udziałem poniżej 1%, znalazły się również Dania, Rumunia, Niemcy, Belgia, Serbia, Węgry oraz NATO (jako oddzielny podmiot – dane te nie pokrywają się z wartościami poszczególnych państw sojuszu).
Znaczące zmiany
Analizując dane, widać wyraźnie, że dynamika ostatnich lat była silnie związana z agresją Rosji na Ukrainę. Dowodem na to jest fakt, że Ukraina stała się największym importerem uzbrojenia, z kolei Rosja zanotowała znaczący spadek eksportu.
W latach 2015-2019 Rosja odpowiadała za 21% globalnego eksportu broni, natomiast w wyniku 64-procentowego spadku jej udział w rynku zmniejszył się do zaledwie 7,8%. W efekcie wzrost eksportu odnotowały inne kraje, takie jak Włochy, które zwiększyły swój udział w światowym rynku broni niemal o 140% – z 2% do prawie 5%. Ponad 65% włoskiego eksportu trafia do Kataru, Egiptu oraz Kuwejtu. Poza Włochami znaczący wzrost eksportu broni w ostatnich latach odnotowały także Turcja, Norwegia, Iran i Jordania.
W zakresie importu, największy procentowy wzrost w stosunku do poprzedniego okresu zanotowały Węgry i Belgia, które zwiększyły zakupy o ponad 1000%. Podobny trend zaobserwowano również w Nowej Zelandii i Bahrajnie, choć ich udział w globalnym rynku nie przekracza 1,5%.
Rola Polski
Jak wcześniej wspomniano, udział Polski w globalnym eksporcie wzrósł w ostatnich latach o ponad 4000%, głównie ze względu na wsparcie Ukrainy. Głównymi odbiorcami polskiego uzbrojenia pozostają kraje powiązane z Polską gospodarczo i militarnie, co wydaje się rozsądnym kierunkiem rozwoju.
Dynamiczny wzrost widoczny jest również w imporcie – Polska zwiększyła go o ponad 500% w porównaniu z latami 2015-2019. Skutki tej strategii są już teraz widoczne – jak wskazywano w analizach dotyczących roli rynku kapitałowego, w 2024 roku Polska przeznaczyła na wydatki zbrojeniowe najwyższy odsetek PKB spośród wszystkich państw NATO w Europie. Ponadto, Polska została publicznie wyróżniona przez byłego prezydenta USA Donalda Trumpa za swoje działania na rzecz wzmacniania sojuszu.
Obecne tendencje dają podstawy do dalszego rozwoju zarówno w zakresie importu, jak i krajowej produkcji zbrojeniowej, a także wdrażania nowych technologii, które w przyszłości mogą stać się istotnym towarem eksportowym. Chociaż na kolejną edycję raportu SIPRI trzeba będzie poczekać kilka lat, wyraźnie widać, że kierunki rozwoju rynku zbrojeniowego są określone, a napięcia geopolityczne mogą przyczynić się do dalszego wzrostu inwestycji wojskowych w regionie.